Chương 4: Một Bát Cháo Cứu Tế Không Mua Được Danh Tiếng
Cuối tháng, giá gạo ở kinh thành tăng thêm gần hai phần mười so với đầu mùa. Không phải con số đủ gây nạn đói, nhưng với những gia đình sống bằng tiền công ngày nào ăn ngày đó, mỗi đồng tăng đều có nghĩa bữa cơm loãng hơn. Tô Ngọc Dung chọn đúng lúc ấy để cho người lan truyền rằng Thẩm Dao đã kéo thương hội rời khỏi triều đình rồi lại giữ lương trong kho. Tin đồn có sức sống vì nó đơn giản: một người đàn bà bị phế giận dữ, dân chúng lãnh đủ. Sự thật về lũ, nợ vận chuyển và kho dự trữ phức tạp hơn nhiều.
Thẩm Dao không mở kho phát miễn phí khắp nơi. Hồ Tín nhắc nàng rằng nếu phát không giới hạn, chỉ vài ngày kho sẽ cạn và người có sức chen lấn sẽ lấy nhiều hơn người già yếu. Nàng cùng phủ doãn và ba chùa lớn thống nhất chia nhu cầu thành hai nhóm. Người còn khả năng mua sẽ được mua gạo theo giá ổn định tại các điểm có hạn mức. Người quá nghèo, bệnh tật hoặc mất việc sẽ nhận suất ăn từ bếp cứu tế. Danh sách của bếp do phường trưởng, nhà chùa và người giám sát cùng ký, tránh để một người tự quyết.
Ngày bếp đầu tiên mở, Thẩm Dao đến không phải để đứng phát gạo trước đám đông. Nàng đi cùng bà Vệ kiểm tra kho, hỏi bếp dùng bao nhiêu đấu gạo cho mỗi nồi, ai ghi sổ nhận và tro bếp được dọn thế nào để tránh cháy. Một ni cô già cười bảo cựu Hoàng hậu hỏi như quản bếp. Thẩm Dao cũng cười, nói cứu tế mà không hỏi những việc ấy thì chỉ còn là diễn trò. Nàng thấy một người đàn ông trẻ cố nhận suất hai lần bằng cách đổi áo. Thay vì cho đánh, người giám sát đánh dấu và đưa ông ta sang bàn hỏi việc làm. Hóa ra ông mới mất việc khuân vác vì bến sông giảm chuyến.
Chương trình nhanh chóng gặp vấn đề. Một điểm bán ở nam thành bị thương lái nhỏ mua gom gần hết suất rồi mang ra chợ bán lại. Phủ doãn muốn đóng điểm đó. Thẩm Dao đề nghị đổi cách: giới hạn lượng mỗi hộ, ghi số thẻ phường, bố trí giờ bán theo khu và công bố lượng hàng mỗi ngày. Cách làm chậm hơn nhưng giảm khả năng một nhóm gom sạch. Một điểm khác bị dân chen quá đông vì tin hôm sau không còn gạo. Hồ Tín phải cho treo lịch giao trong bảy ngày tiếp theo. Khi người ta biết ngày mai vẫn có, đám đông tự bớt căng.
Tin tức về bếp cứu tế lan vào cung. Tô Ngọc Dung nói Thẩm Dao mua lòng dân bằng của cải. Lương Duy Trực hỏi Hộ bộ liệu tiền cứu tế có phải từ quốc khố hay không. Lục Bình đáp phần bán giá ổn định dùng cả kho thường bình lẫn hàng của thương hội, còn bếp miễn phí chủ yếu dựa vào quyên góp và ngân quỹ chùa. Mỗi nguồn có sổ riêng. Hoàng đế im lặng. Ông có thể không thích ảnh hưởng của Thẩm Dao, nhưng khó gọi một chương trình có quan phủ tham gia là tư binh bằng lương thực.
Thẩm Dao vẫn không thoát khỏi chỉ trích. Một số người nghèo ở khu đông không được đưa vào danh sách vì phường trưởng bỏ sót những người thuê trọ. Một bà góa bế con tới Thẩm phủ khóc rằng ba ngày chưa nhận được suất. Nếu là đời trước, Thẩm Dao có thể lập tức cho tiền và nghĩ mình đã giải quyết. Lần này nàng hỏi địa chỉ, nhờ người đi xác minh và phát hiện cả dãy nhà trọ bị bỏ khỏi sổ hộ. Vấn đề không phải một gia đình mà là cách lập danh sách. Nàng gửi thông tin cho phủ doãn và đề nghị cho chủ nhà trọ xác nhận người thuê theo tháng, rồi để chùa kiểm tra chéo.
Phạm Kính đến quan sát một điểm bán và bắt bẻ rất nhiều. Ông hỏi vì sao người của Thẩm gia được đứng cạnh kho quan, ai chịu trách nhiệm nếu số cân khác nhau, tiền bán được nộp vào đâu. Bà Vệ khó chịu, cho rằng ông cố kiếm lỗi. Thẩm Dao lại bảo trả lời từng câu. Cuối ngày, họ thêm quy định hai bên cùng ký biên bản nhập xuất và tiền từ phần hàng công phải vào tài khoản của phủ, không đi qua thương hội. Những câu hỏi phiền phức khiến chương trình tốt hơn.
Một buổi chiều, Cảnh Hòa cải trang tới bếp chùa. Cậu ngạc nhiên khi thấy không ai reo hò gọi tên mẹ mình. Đa số chỉ nhận cháo rồi đi. Thẩm Dao nói đó mới là bình thường. Người đói cần ăn, không có nghĩa họ phải trở thành người ủng hộ ai. Nếu giúp người để đổi lòng trung thành, việc cứu tế đã biến thành giao dịch chính trị. Cảnh Hòa hỏi vậy tại sao mẹ vẫn tới đây. Nàng đáp vì nàng có hàng, có người và có thể giúp hệ thống chạy tốt hơn; đó là trách nhiệm của người có khả năng, không phải vé mua tình cảm.
Cùng ngày, một tin từ bắc thành tới. Đoàn xe quân lương bị thiếu hàng không phải vụ duy nhất. Ba tháng gần đây, bốn lô có chênh lệch, nhưng mức hao hụt thay đổi. Có chuyến mất ở giữa đường, có chuyến phiếu xuất đã ghi cao hơn lượng thật. Điều ấy cho thấy không thể chỉ đổ cho cướp hay mưa. Trương Nghiêm gửi yêu cầu Binh bộ kiểm tra. Hộ bộ muốn xem sổ của thương hội. Hồ Tín mang toàn bộ bản cân ra, nhưng trước khi giao, ông hỏi Thẩm Dao có nên giữ lại một phần làm lợi thế không.
Thẩm Dao nhìn ông, nhớ đời trước chính mình từng giữ chứng từ để đợi lúc mặc cả với Hoàng đế. Hậu quả là sai phạm kéo dài thêm. Nàng bảo sao chép một bộ để bảo vệ quyền lợi, còn bản theo hợp đồng phải cung cấp đầy đủ cho cơ quan kiểm tra. Nếu ai sửa hồ sơ sau đó, bản sao có ngày chứng thực sẽ giúp đối chiếu. Hồ Tín gật đầu. Nàng dặn thêm không được để người của Thẩm gia trực tiếp thẩm vấn lính hay vào kho quân; họ chỉ giải thích sổ vận chuyển và tuyến hàng mình phụ trách.
Tối hôm ấy, bếp chùa nấu ít hơn dự kiến vì giá củi tăng. Một việc nhỏ ấy làm Thẩm Dao suy nghĩ. Khủng hoảng hiếm khi có một nút thắt duy nhất. Gạo có thể đủ nhưng củi thiếu, kho có thể đầy nhưng xe không chạy, tiền có thể được duyệt nhưng chứng từ mắc ở một phòng. Cách làm cũ của nàng trong đời trước là dùng địa vị Hoàng hậu ép mọi người mở cửa. Cách ấy nhanh, và vì nhanh nên không ai học cách tự sửa. Khi nàng mất quyền, mọi thứ lại trở về như cũ.
Ngày thứ mười lăm, giá gạo ngừng tăng. Không phải nhờ một kho của Thẩm gia mà nhờ vụ lúa từ phía nam bắt đầu tới, các điểm bán ổn định tâm lý và phủ doãn phạt vài vụ đầu cơ rõ ràng. Tô Ngọc Dung vẫn cho người nói rằng Thẩm Dao dựng chuyện cứu dân. Lần này lời đồn không gây nhiều sóng. Không phải vì dân chúng “đứng về” Thẩm Dao, mà vì họ nhìn thấy cửa hàng vẫn mở và giá trên bảng không thay đổi quá nhanh.
Thẩm Dao ghi vào sổ rằng cứu tế không thể là lễ trình diễn. Nàng gạch dưới ba thứ: lượng hàng, người nhận, người giám sát. Bên cạnh đó, nàng kẹp bản sao báo cáo quân lương từ Trương Nghiêm. Một bát cháo có thể giúp một người qua một buổi tối, nhưng không mua được lòng dân, càng không chứng minh ai đúng trong cuộc tranh chấp cung đình. Muốn giữ kinh thành qua mùa khó, phải làm những việc không đẹp mắt: kiểm kho, sửa danh sách, trả tiền xe, giữ giá, xử lý khiếu nại. Và ở phía bắc, cùng cách nhìn ấy sắp phải áp vào một thứ nguy hiểm hơn rất nhiều — lương của hàng vạn binh sĩ.