Chương 11: Di Chiếu Không Phải Lá Bùa Đổi Ngôi
Hòm văn thư cũ được tìm thấy trong kho phụ của Tông nhân phủ, không phải trong tay một nhân vật bí ẩn hay dưới đáy giếng. Nó nằm sau ba hòm gia phả, phủ bụi, có danh mục chuyển kho từ mười năm trước. Bên trong có nhiều bản sao sắc chỉ, ghi chú về nghi lễ và một cuộn giấy được niêm bằng dấu của tiên đế. Người quản kho không mở ngay. Ông lập biên bản hiện trạng, mời đại diện Lễ bộ, Tông nhân phủ và Ngự sử đài cùng chứng kiến. Phạm Kính còn yêu cầu chụp lại dấu niêm bằng bản in sáp trước khi cắt.
Văn bản không hề nói “phế Hoàng đế hiện tại và lập người khác”. Nội dung thận trọng hơn nhiều. Tiên đế từng trải qua một giai đoạn bệnh nặng nên quy định rằng nếu quân vương đương nhiệm mất khả năng xử lý chính sự trong thời gian dài, hoặc nếu một tranh chấp nội bộ khiến việc ra lệnh bị đình trệ nghiêm trọng, Tam công cùng Tông nhân phủ có thể kiến nghị lập một cơ chế tham nghị tạm thời. Người thừa kế đủ tuổi có thể tham dự, nhưng không tự động thay vua. Mọi quyết định phải được ghi biên bản và định kỳ xem xét lại.
Một số đại thần thất vọng. Họ đã hy vọng có một chiếc chìa khóa pháp lý để đổi ngôi ngay. Người của Tô gia thì lập tức nói văn bản vô nghĩa vì Duy Trực vẫn khỏe mạnh. Phạm Kính không đứng về bên nào. Ông yêu cầu xác minh văn bản trước khi tranh luận hiệu lực. Bản giấy, mực, kiểu chữ và dấu phải được so với các văn bản cùng thời. Quan trọng hơn, phải tìm bản ghi phát hoặc bản sao ở một cơ quan khác. Một cuộn giấy nằm trong hòm, dù trông rất thật, vẫn không đủ.
Lễ bộ tìm được sổ đăng ký có mục tương ứng nhưng chỉ ghi tóm tắt. Tông nhân phủ có một bản sao không đủ dấu ở phần cuối. Nội các cũ lại có biên bản họp nhắc tới việc tiên đế muốn tránh khoảng trống quyền lực khi bệnh nặng. Ba nguồn độc lập khiến khả năng văn bản là giả giảm đáng kể. Một chuyên viên thư khố nhận ra cách viết ngày tháng đúng với giai đoạn cuối triều tiên đế. Sau năm ngày, nhóm xác minh kết luận văn bản có nguồn gốc đáng tin và phù hợp với hồ sơ đương thời.
Câu hỏi tiếp theo khó hơn: có áp dụng được lúc này không? Duy Trực không hôn mê, cũng chưa mất khả năng ký lệnh. Nhưng triều đình đang có ba vấn đề: điều tra Tô gia liên quan thẻ giả, xung đột lợi ích trong Nội phủ và sự mất lòng tin sau vụ biên thành. Một số đại thần nói thế chưa đủ điều kiện. Người khác cho rằng “việc ra lệnh bị đình trệ nghiêm trọng” có thể bao gồm tình trạng Hoàng đế vừa là người quyết định vừa là người có liên quan tới những hồ sơ cần xem xét.
Thẩm Dao được hỏi ý kiến không phải với tư cách pháp quan mà vì Cảnh Hòa là con nàng. Nàng trả lời điều nàng không muốn nghe nhất trong đời trước: đừng dùng một văn bản lưu lâu năm để đạt kết quả chính trị mình thích rồi gọi đó là pháp lý. Nếu triều đình cho rằng Duy Trực cần chia sẻ quyền, phải nêu rõ quyền nào, thời hạn bao lâu, căn cứ vào nguy cơ gì và cơ chế kết thúc thế nào. Cảnh Hòa không được đưa lên chỉ để làm biểu tượng đối lập với cha.
Cảnh Hòa cũng từ chối một đề nghị của vài quan muốn cậu đứng ra “nhận mệnh tiên đế”. Cậu nói mình chưa được trao mệnh nào trong văn bản. Chiếu chỉ chỉ cho phép người kế vị đã đến tuổi dự vào cơ chế tham nghị. Câu trả lời khiến một số người chê cậu thiếu quyết đoán. Thẩm Dao lại thấy con đã hiểu điều quan trọng: quyền lực không nên được lấy bằng cách diễn giải rộng hơn điều văn bản thực sự nói.
Triều nghị kéo dài hai ngày. Cuối cùng, phương án được chọn không phải phế vua. Duy Trực vẫn là Hoàng đế, nhưng trong sáu tháng một số lĩnh vực phải qua ban tham nghị: bổ nhiệm liên quan trực tiếp tới vụ điều tra Tô gia, các khoản chi Nội phủ trên ngưỡng nhất định và những thay đổi địa vị của hoàng tử trưởng. Ban gồm đại diện Tam công, Tông nhân phủ và Cảnh Hòa với tư cách quan sát có quyền ghi ý kiến. Mỗi tháng phải lập báo cáo và sau ba tháng đánh giá lại. Những lĩnh vực khác vẫn thuộc quyền Hoàng đế theo lệ.
Duy Trực phản ứng dữ dội khi nghe dự thảo đầu tiên. Ông nói đây là cách biến ông thành vua bù nhìn. Phạm Kính đáp nếu quyền bị giới hạn không rõ phạm vi thì đúng là nguy hiểm, vì thế dự thảo mới chỉ nhắm vào những nơi có xung đột lợi ích trực tiếp. Lục Bình cũng nhấn mạnh thời hạn sáu tháng và điều khoản đánh giá. Cảnh Hòa không lên tiếng ép cha. Cậu chỉ nói nếu phụ hoàng tin mình không có gì phải che, một cơ chế ghi nhận quyết định sẽ giúp lấy lại lòng tin nhanh hơn.
Thẩm Dao gặp Duy Trực sau buổi tranh luận. Ông hỏi có phải đây là điều nàng muốn từ đầu: lấy con trai thay ông. Nàng đáp nếu muốn thế, nàng đã không phản đối những người đòi đổi ngôi ngay khi tìm thấy chiếu. Điều nàng muốn là triều đình có cách xử lý lúc người đứng đầu chính là một phần của vấn đề. Một cơ chế tạm thời không phải chiến thắng của nàng; nó là cách giảm việc một người vừa ra quyết định vừa tự kiểm tra quyết định của mình.
Duy Trực hỏi nàng có tin Cảnh Hòa đủ sức không. Thẩm Dao nói không. Cậu còn trẻ, chưa đủ kinh nghiệm để cai trị một mình. Chính vì vậy nàng không muốn trao ngai cho cậu bằng một cú chuyển quyền. Cảnh Hòa cần học dưới ánh sáng của biên bản, tranh luận và trách nhiệm, không phải dưới lời tung hô. Duy Trực im lặng. Có lẽ đây là lần đầu ông nghe một người mẹ từ chối cơ hội đưa con mình lên nhanh hơn.
Trong khi đó, vụ Tô gia đi tới kết luận rõ hơn. Không có chứng cứ cho thấy Tô Ngọc Dung ra lệnh chuẩn bị tấn công cung thành hay hợp tác với quân Vân Quốc. Có chứng cứ bà biết gia tộc muốn chuẩn bị đường vào kinh trong tình huống khẩn và đã dung túng việc cấp thẻ ngoài quy trình. Kha Dũng cùng một quản sự Tô gia tổ chức đưa người có vũ khí qua cổng mà không khai báo. Những người trực tiếp làm bị truy cứu theo mức độ. Tô Ngọc Dung bị phế khỏi quyền quản Nội phủ, chờ quyết định về tước vị sau khi cơ quan hữu trách hoàn tất.
Kết luận làm nhiều người hụt hẫng vì nó không có màn “tân hậu phản quốc” như lời đồn. Nhưng chính sự khác biệt ấy khiến Thẩm Dao tin cuộc thẩm tra có giá trị. Một người có thể chịu trách nhiệm nghiêm trọng vì dung túng và lạm quyền mà không cần gắn thêm tội chưa chứng minh. Duy Trực ký quyết định hạn quyền của Tô hậu với vẻ nặng nề. Ông từng đưa bà lên vì tin có thể dùng Tô gia để cân bằng Thẩm gia; giờ ông phải chịu hậu quả của việc biến quan hệ phe phái thành cách quản trị.
Ngày cơ chế tham nghị được công bố, Cảnh Hòa không ngồi ngai. Cậu đứng ở hàng dưới cùng của những người được ghi tên, nhận một tập quy chế và bút. Nhiệm vụ đầu tiên của cậu là đọc báo cáo chi tiêu Nội phủ và đặt câu hỏi, không phải ra lệnh. Thẩm Túc chê cảnh ấy chẳng oai chút nào. Thẩm Dao lại thấy đúng. Một người mười bảy tuổi nên bắt đầu bằng việc học đọc quyết định và hậu quả của nó, không phải học cách khiến người khác quỳ.
Cuộn chiếu của tiên đế được trả vào kho sau khi sao lưu và ghi tình trạng. Nó không trở thành vật thần bí đặt trên bàn Thẩm Dao. Nàng thậm chí không giữ một bản riêng ngoài bản công khai được phép đọc. Nàng đã mất cả một đời để hiểu rằng giấy tờ chỉ có giá trị khi nằm trong một mạng lưới thủ tục, người chứng kiến và khả năng kiểm tra. Tách nó khỏi mạng lưới ấy, một tờ chiếu thật cũng có thể bị dùng như đạo cụ.
Tối đó, Thẩm Dao đi dọc bờ sông cùng Hồ Tín. Ông hỏi sau sáu tháng nếu Duy Trực lấy lại toàn bộ quyền thì mọi việc có quay lại như cũ không. Nàng nói có thể, nếu những thay đổi chỉ nằm trong người chứ không nằm trong quy trình. Vì thế điều cần làm trong sáu tháng không phải tích lũy thêm quyền cho Cảnh Hòa, mà là làm các cơ chế ghi nhận trở thành thói quen: sổ phát, công khai nghĩa vụ, tách người mua khỏi người nghiệm thu, lưu bản quyết định và mở đường khiếu nại.
Hồ Tín cười, nói bà chủ đang xây một triều đình bằng sổ sách. Thẩm Dao lắc đầu. Nàng không xây triều đình; nàng chỉ cố làm cho những người trong đó khó trốn sau câu “ta không biết”. Một vị vua có thể sai, một Hoàng hậu có thể lạm quyền, một thương hội có thể tham lam, một Ngự sử cũng có thể thiên kiến. Không có ai đủ tốt để được miễn kiểm tra. Đó là kết luận lớn nhất nàng rút ra từ cả hai đời.
Trước khi về phủ, Thẩm Dao nhận thư của Cảnh Hòa. Cậu viết rằng ngày đầu ở ban tham nghị rất chán, toàn bảng số và tranh cãi về chữ. Nhưng cuối thư cậu nói mình đã hỏi vì sao một khoản mua gỗ lớn không có ba báo giá như quy định mới, và người phụ trách phải đem hồ sơ bổ sung. Thẩm Dao bật cười. Không có ngai vàng nào đổi chủ, không có tiếng sấm trên điện. Chỉ có một thiếu niên học cách hỏi một câu đúng chỗ. Nàng nghĩ có lẽ đó mới là cách một triều đại thay đổi mà không cần thêm một cuộc đổ máu.