Chương 2: Mở Kho Phải Có Sổ
Huyện nha Lạc Châu chưa từng trông giống một nơi có thể cứu cả thành. Sân trước chật những người xin giấy thông hành, thương nhân đòi mở bến, dân nghèo ôm thẻ cứu tế và sai dịch chạy qua chạy lại với chồng sổ cao đến cằm. Diệp Chiêu chống gậy bước vào giữa khung cảnh ấy, chân phải vẫn đau sau vụ giàn hỏa. Từ Mặc nhìn nàng rất lâu rồi mới cho ngồi. Ông không hỏi thăm vết thương. Ông hỏi thẳng: “Ngươi nói muốn xem sổ kho. Ngươi lấy tư cách gì?”
“Không có tư cách quan,” Diệp Chiêu đáp. “Ta chỉ có một đề nghị để đại nhân khỏi phải ký lệnh cưỡng chế trong mù mờ.” Câu nói trúng đúng nỗi sợ của Từ Mặc. Nếu dân đói gây loạn, triều đình sẽ hỏi vì sao kho đầy mà huyện lệnh không hành động. Nếu ông phá kho tư vô căn cứ, giới thương nhân lại kiện lên phủ. Diệp Chiêu xin ông lập một tổ kiểm kê gồm thư lại huyện nha, đại diện kho nghĩa thương, hai chủ kho tư, một người của nghiệp đoàn cân đo và một đại diện dân phố. Mỗi bên giữ một bản biên bản, không ai được tự sửa số.
Từ Mặc hỏi nàng định làm gì khi biết số gạo. “Mở kho?” Ông nhấn giọng như thể chờ nàng tự lộ sự liều lĩnh. Diệp Chiêu lắc đầu. Kho nghĩa thương là kho công, có thể phát theo định mức cứu tế. Kho tư là tài sản tư, chỉ có thể trưng mua trong tình trạng khẩn cấp theo giá ghi nhận, phải cấp biên nhận và ghi nguồn tiền hoàn trả. Trước khi dùng tới biện pháp đó, huyện nên công bố nhu cầu ba ngày, mời các kho bán tự nguyện với giá có biên độ hợp lý, giảm phí bến cho những thuyền mang lương vào thành và bảo đảm đội tuần bảo vệ đoàn xe khỏi bị cướp.
Một thư lại già tên Vương Thái nghe xong bật cười. “Nói thì dễ. Chủ kho chỉ cần báo hết hàng.” Diệp Chiêu quay sang ông: “Vậy nên phải kiểm kê trước khi công bố chính sách.” Nàng xin xem sổ thuế lương vụ trước và giấy nộp phí bến của sáu tuần gần nhất. Số liệu không cho biết chính xác từng bao gạo còn lại, nhưng cho phép ước lượng lượng hàng đã vào thành. Nếu một kho khai bán gần hết trong khi không có đủ chuyến xe rời thành tương ứng, số chênh phải nằm đâu đó hoặc sổ đã bị làm giả.
Từ Mặc miễn cưỡng đồng ý vì đây là cách ít nguy hiểm nhất với chính ông. Ông đóng dấu lệnh kiểm kê khẩn, giới hạn trong một ngày, cấm tự ý phá khóa và cho phép niêm lại nếu chủ kho vắng mặt. Diệp Chiêu không cầm lệnh; nàng chỉ đi cùng Vương Thái với tư cách người hỗ trợ đối chiếu. Đến kho nghĩa thương, họ phát hiện một vấn đề đơn giản nhưng đáng sợ: sổ ghi hơn bốn nghìn đấu, thực tế chỉ còn chưa đến ba nghìn. Một phần hao hụt có phiếu xuất hợp lệ cho trạm dịch và quân tuần, nhưng gần bảy trăm đấu không có biên nhận.
Nếu là đời trước, có lẽ Diệp Chiêu đã nổi giận và bắt quản kho ngay. Nàng từng cai trị bằng trực giác sắc bén đến mức quên rằng người dưới quyền cần quy trình chứ không cần đoán ý. Lần này nàng yêu cầu cân lại ba ngăn ngẫu nhiên, kiểm tra độ ẩm và đối chiếu sổ chìa khóa. Họ phát hiện một nguyên nhân không phải tham ô: hai khoang bị dột, thóc ẩm phải đổ bỏ sau trận mưa nhưng người quản kho sợ bị trách nên không báo. Phần thiếu còn lại mới là hàng được chuyển đi không giấy. Tách sai sót khỏi gian lận khiến biên bản đáng tin hơn nhiều.
Kho lớn của Hà Trọng Phúc là thử thách thật sự. Cổng đóng, người quản sự tuyên bố chủ nhân không chấp nhận cho nha môn vào vì chưa có lệnh của phủ. Vương Thái chìa quyết định của huyện lệnh về kiểm kê trong tình trạng khẩn, nhấn mạnh họ không tịch thu và không mở hòm riêng. Sau gần một canh giờ thương lượng, Hà Trọng Phúc tự đến. Ông khoảng năm mươi, áo không phô trương nhưng cách đứng khiến người khác tự lùi nửa bước. Ông nhìn Diệp Chiêu rồi nhận ra thiếu nữ vừa thoát lễ thiêu. “Nghe nói cô nương muốn lấy kho của ta cứu thiên hạ.”
“Ta muốn biết trong kho có bao nhiêu trước khi bất kỳ ai nói chuyện lấy hay bán,” nàng đáp. Hà Trọng Phúc nheo mắt. Câu trả lời khiến ông bớt một phần phòng thủ. Ông cho mở kho với điều kiện người của mình tự cân cùng đại diện nghiệp đoàn. Kết quả cho thấy Hà gia có lượng gạo lớn hơn lời khai miệng ngoài chợ nhưng vẫn thấp hơn tin đồn. Quan trọng hơn, một phần hàng đã được cầm cố cho các khoản vay, nên nếu huyện trưng mua toàn bộ, chính chuỗi tín dụng ở bến thuyền sẽ đổ.
Diệp Chiêu đề xuất chia ba tầng. Tầng một: huyện mua ngay một lượng đủ cho hai ngày cứu tế từ những lô chưa cầm cố, cấp phiếu nợ có kỳ hạn sáu mươi ngày và dùng thuế chợ làm nguồn hoàn trả. Tầng hai: Hà gia tự nguyện bán thêm với mức lợi nhuận được công bố, đổi lại được giảm phí bến và ưu tiên giấy áp tải cho chuyến lương kế tiếp. Tầng ba: nếu lượng vào thành vẫn thiếu, huyện mới dùng quyền trưng mua có biên bản. Hà Trọng Phúc không thích nhưng thấy cơ chế ít nguy hiểm hơn việc đám đông phá kho hoặc một quan hoảng loạn ra lệnh tịch thu.
“Ai bảo đảm phiếu nợ của huyện đáng giá?” ông hỏi. Diệp Chiêu chỉ sang Vương Thái. “Không phải ta. Huyện lệnh ký, hai thư lại ghi vào sổ công, nghiệp đoàn giữ bản đối chiếu, và tiền hoàn trả được trích từ khoản thu nào phải viết ngay trên phiếu.” Nàng cố ý không biến lời hứa thành uy tín cá nhân. Một hệ thống chỉ hoạt động khi chủ kho tin vào một cô gái lạ thì hệ thống ấy sẽ chết ngay khi cô gái biến mất.
Buổi chiều, tổ kiểm kê đi qua bốn kho nữa. Họ gặp đủ kiểu trì hoãn: cân thiếu quả, bao gạo kê hai lần, hàng tốt trộn hàng ẩm, một kho chuyển thóc qua cửa sau ngay khi nghe tin kiểm tra. Nhờ sổ phí bến và sổ xe, họ lần được hai chuyến hàng rời thành vào ban đêm mang ký hiệu “Đội Nam”. Diệp Chiêu không ra lệnh bắt. Nàng ghi lại số xe, người bảo lãnh và nơi nhận phí. Một chuyến vận chuyển lạ chưa chứng minh âm mưu; có thể chỉ là thương gia tránh thuế. Nhưng nó cần được theo dõi vì đúng lúc thành thiếu gạo.
Từ Mặc ký thông cáo ngay tối đó. Kho nghĩa thương phát theo thẻ hộ khẩu và ưu tiên trẻ em, người già, người bệnh. Mỗi hộ nhận mức đủ ba ngày để tránh chen lấn hằng ngày. Ba kho tư đồng ý bán một phần dưới cơ chế phiếu nợ, hai kho xin một đêm xem xét. Đội tuần được bố trí ở chợ nhưng bị cấm vào kho nếu không có lệnh riêng. Giá gạo chưa giảm ngay, song ít nhất hàng bắt đầu lưu thông và tin đồn “kho đã bị cướp” không có cơ hội lan rộng.
Diệp Chiêu yêu cầu dựng một bảng lớn trước huyện nha ghi số lượng nhập, số lượng phát và giá mua trung bình. Vương Thái phản đối vì cho rằng công khai số liệu sẽ khiến người ta chỉ trích từng chênh lệch. “Đúng,” nàng nói. “Và vì họ sẽ chỉ trích nên chúng ta phải sửa chênh lệch trước khi nó thành một lỗ hổng lớn.” Nàng còn đề nghị đặt hai cân chuẩn tại chợ để bất kỳ người mua nào cũng có thể kiểm tra. Đây không phải những biện pháp oai phong, nhưng chúng làm khó những kẻ kiếm lời từ sự mù mờ.
Khi mọi người giải tán, Hà Trọng Phúc ở lại. Ông hỏi riêng nàng vì sao một cô gái họ Diệp lại biết cách thiết kế phiếu nợ và phân tầng kho. Diệp Chiêu không thể nói về một kiếp làm nữ đế. Nàng trả lời rằng từng đọc sách của người cha quá cố và nhớ những gì đã xảy ra trong các năm mất mùa. Hà Trọng Phúc không hoàn toàn tin, nhưng ông không cần tin đời trước của nàng. Ông chỉ cần thấy đề nghị hôm nay giúp bảo vệ cả dân lẫn kho của ông khỏi một cuộc phá cửa.
Trên đường về, Diệp Minh đưa chị một mảnh giấy đã sao từ bến thuyền. Hai chuyến “Đội Nam” trong sổ kho không đi về phía nam như tên gọi. Chúng rẽ qua bến Tây, nơi một nhóm thanh niên hộ vận thường tập hợp ban đêm. Diệp Minh nói quá nhanh rằng cậu chỉ nghe người khác kể. Diệp Chiêu nhìn bàn tay em đặt trên càng xe. Có vết chai mới ở ngón trỏ và cổ tay, giống người kéo dây buộc hàng nhiều hơn người chỉ đứng hỏi chuyện.
Nàng không vạch trần cậu ngay. Những vết chai không phải bằng chứng của phản loạn, và một bến thuyền không biến ai thành tội phạm. Nhưng sổ xe, tuyến hàng và sự căng thẳng trong giọng Diệp Minh đủ để nàng biết em đang che giấu một phần đời sống. Nàng chỉ nói: “Ngày mai em đưa chị tới bến Tây. Ban ngày.” Diệp Minh im lặng một lúc lâu rồi gật đầu.
Đêm đó, bảng kiểm kê đầu tiên được treo trước huyện nha. Người dân chen nhau đọc, có người nghi ngờ, có người chửi vì định mức thấp, có người thở phào vì ít nhất biết kho chưa hoàn toàn trống. Diệp Chiêu đứng ở mé phố, chân đau đến mức phải tựa vào tường. Nàng không có cảm giác chiến thắng. Khủng hoảng mới chỉ được kéo dài thêm vài ngày. Muốn Lạc Châu sống qua mùa này, họ phải tìm đường đưa lương vào đều đặn. Và nếu “Đội Nam” thực sự đang kéo hàng khỏi tuyến chính, câu hỏi tiếp theo không còn nằm trong kho nữa. Nó nằm ở những chiếc xe chạy ban đêm và ở người em trai chưa chịu nói hết sự thật.