Chương 5: Giá Gạo Không Nghe Mệnh Lệnh
Khi tuyến kênh phụ bắt đầu hoạt động, nhiều người chờ một cảnh giá gạo rơi thẳng xuống. Điều đó không xảy ra. Một số chủ hàng giữ giá cao vì đã mua từ trước với phí vận chuyển đắt, số khác sợ mở kho quá nhanh rồi tuần sau không có hàng bù. Ở chợ Đông, người ta vẫn cãi nhau quanh từng đấu gạo. Một bà mẹ ôm con đứng trước quầy chỉ đủ tiền mua nửa phần thường ngày. Diệp Chiêu nhìn cảnh ấy và biết nếu nàng ra lệnh “bán rẻ” bằng uy thế cá nhân, ngày mai quầy có thể trống sạch.
Nàng đề nghị Từ Mặc công bố ba loại số liệu mỗi sáng: lượng lương đã vào thành hôm trước, lượng còn trong kho công và giá giao dịch trung bình ở ba chợ. Các chủ kho phản đối, cho rằng đó là bí mật kinh doanh. Diệp Chiêu không yêu cầu công khai từng kho; chỉ cần số tổng hợp do thư lại, nghiệp đoàn và đại diện chợ cùng ký. Khi người dân biết hàng đang vào đều, tâm lý mua tích trữ giảm. Khi thương nhân biết các đối thủ cũng có hàng mới, việc cùng nhau giữ giá trở nên khó hơn.
Hà Trọng Phúc vẫn chưa hài lòng. Ông nói những người ngoài nghề chỉ nhìn giá bán mà không nhìn giá mua, phí thuyền, tiền bảo vệ và hao hụt. Diệp Chiêu mời ông ngồi vào bàn tính. Họ tách một đấu gạo thành chi phí mua ở thượng lưu, phí vận chuyển, phí bến, hao hụt, lãi vay và lợi nhuận. Một vài khoản cao bất thường đến từ việc mỗi bến thu một loại phí riêng. Từ Mặc có thể giảm hai loại phí trong một tháng nếu thương nhân cam kết đưa đủ số chuyến vào. Đây là thương lượng, không phải ép buộc.
Vấn đề khác nằm ở cân. Hai chiếc cân cùng ghi một đấu nhưng chênh nhau gần một phần mười. Người mua nghèo luôn thiệt vì không có cách kiểm. Diệp Chiêu yêu cầu nghiệp đoàn đúc ba quả cân chuẩn, niêm bằng dấu huyện và đặt tại chợ. Bất kỳ quầy nào bị phản ánh đều có thể được cân đối chiếu trước mặt hai bên. Nếu sai do dụng cụ mòn thì thay; nếu cố ý gian lận mới phạt. Quy định này làm dân tin hơn mà không biến mỗi tranh chấp thành tội hình sự.
Để cứu những hộ không còn tiền, huyện phát phiếu lương theo danh sách đã kiểm tra, dùng quỹ cứu tế và khoản quyên góp của thương hội để mua ở giá thị trường. Diệp Chiêu phản đối việc phát tiền mặt lúc nguồn cung còn mỏng vì tiền tăng mà gạo không tăng chỉ đẩy giá lên. Phiếu chỉ đổi được một lượng giới hạn ở những quầy tham gia, sau đó quầy mang phiếu tới huyện nhận thanh toán. Vương Thái phải thêm người đối chiếu để tránh phiếu giả, nhưng hệ thống vẫn tốt hơn cảnh chen lấn trước một kho công duy nhất.
Một tuần sau, giá bắt đầu giảm rõ hơn. Không phải vì ai “đập” được hào môn, mà vì ba yếu tố cùng lúc: hàng vào nhiều hơn, người dân bớt hoảng loạn tích trữ và chi phí qua bến giảm. Hà Trọng Phúc cũng hạ giá một phần vì nếu giữ cao quá, người mua sẽ sang các quầy có hàng từ tuyến kênh mới. Ông nói với Diệp Chiêu rằng cạnh tranh khiến ông khó chịu, nhưng ít nhất còn dễ chịu hơn việc bị phá kho.
Chính lúc thị trường có dấu ổn định, tin đồn mới xuất hiện. Những tờ giấy in hình mặt trời đen được dán trong ngõ, nói con kênh mở lại đã “đánh thức dòng nước chết” và sẽ kéo lũ vào thành. Một số người tránh mua hàng từ bến mới. Hai thuyền bị ném đá. Diệp Chiêu không cho người xé sạch tờ rơi; làm vậy chỉ giúp lời đồn biến thành thứ “bị cấm nên chắc có thật”. Nàng đề nghị Ty Thủy vận dựng bảng mực nước ở cổng cống, ghi công khai mỗi ngày và cho các chủ phố cử người tới xem.
Ba ngày liên tiếp, mực nước ổn định. Tề Bá còn tổ chức một buổi giải thích cách cửa cống chịu lực, dùng mô hình gỗ nhỏ thay vì những câu trấn an mơ hồ. Tin đồn không biến mất, nhưng số người tin giảm. Diệp Chiêu nhận ra cuộc đấu với Thánh Hỏa điện sẽ không thể chỉ dựa vào việc nói họ sai. Mỗi lời sấm đánh vào một nỗi sợ cụ thể, và muốn thắng phải làm nỗi sợ ấy đo được, kiểm tra được.
Trong khi đó, Kha Hòa quay lại bến Tây. Hắn không gặp Diệp Minh mà tìm vài thành viên trẻ, đề nghị trả tiền gấp đôi nếu họ chịu hộ tống một chuyến “đồ thờ” vào đêm. Lâm Tố từ chối theo quy tắc mới vì người thuê không cung cấp điểm nhận. Kha Hòa chửi họ đã bị huyện nha mua chuộc rồi bỏ đi. Lâm Tố ghi toàn bộ cuộc nói chuyện vào sổ và nhờ một người khác ký làm chứng. Khi Diệp Chiêu xem, nàng không giấu sự hài lòng: nhóm hộ vận đã bắt đầu tự tạo cơ chế bảo vệ mình.
Đêm đó, có người phá một trong ba cân chuẩn ở chợ. Từ Mặc muốn bắt mấy thanh niên theo đạo thường gây gổ, nhưng Diệp Chiêu đề nghị xem ai có mặt và dấu công cụ trước. Người thợ rèn phát hiện chốt cân bị tháo bằng loại khóa chuyên dùng ở kho, không phải bị đập. Một người gác nhớ đã thấy quản sự của một quầy lớn lảng vảng gần đó. Cuộc điều tra sau cùng dẫn tới một chủ quầy muốn giữ chênh cân để kiếm lời, hoàn toàn không liên quan Thánh Hỏa điện. Kết quả khiến Diệp Chiêu càng cẩn thận: không phải mọi việc xấu đều do một kẻ thù duy nhất.
Hà Trọng Phúc nghe chuyện, chủ động đề nghị thương hội chịu chi phí làm thêm cân dự phòng. Ông cũng thông báo một nhóm chủ kho muốn ký quy ước: không giấu tồn kho trong thời kỳ cứu tế, nhưng đổi lại huyện phải báo trước nếu định trưng mua và cho phép khiếu nại số lượng bị định giá sai. Diệp Chiêu ủng hộ. Nàng không muốn “đánh bại” giới thương nhân. Nàng muốn họ có lợi ích trong việc giữ thị trường hoạt động, để khi khủng hoảng tiếp theo đến, thành không phải chờ một người ra tay.
Chính trong buổi ký quy ước, Lục Nghiêm xuất hiện. Ông mặc áo đen cũ, không đeo phù hiệu, ngồi ở cuối phòng như một người chẳng liên quan. Khi mọi người ra về, ông mới đặt trước mặt Diệp Chiêu một tờ giấy ghi ba câu hỏi về quân nhu: nếu một kho lương biên trấn mất mười phần trăm do ẩm, nên xử quản kho thế nào; nếu đường chính bị chặn, có nên dồn hết hàng sang một tuyến phụ; và khi quân lệnh đòi lấy lương dân nhưng không kèm phiếu cấp, người giữ kho làm gì.
Diệp Chiêu đọc rồi trả lời từng câu. Hao hụt phải phân biệt bảo quản kém, thiên tai và biển thủ bằng kiểm kê chéo. Tuyến phụ chỉ nên tăng dần tải sau thử nghiệm vì một tuyến thay thế cũng có thể hỏng. Còn lệnh lấy lương không có phiếu cấp thì phải giữ người đưa lệnh, báo cấp chỉ huy và xin đối chiếu, không giao chỉ vì con dấu đẹp. Lục Nghiêm không tỏ vẻ kinh ngạc. Ông chỉ hỏi: “Ai dạy cô?”
Nàng đáp rằng người dạy đã chết từ lâu. Câu trả lời vừa thật vừa không thể kiểm chứng. Lục Nghiêm nói ba nguyên tắc ấy từng nằm trong bộ quy chế quân nhu do Chiêu Minh đế cho soạn, sau này bị bỏ dần vì giới tướng lĩnh ghét thủ tục. Ông từng là người thi hành chúng. “Ta không quan tâm cô tin mình là ai,” ông nói. “Ta quan tâm cô có hiểu vì sao những quy tắc đó tồn tại không.” Diệp Chiêu nhận ra người đàn ông này không tới để quỳ trước một linh hồn trở về.
Ông đưa ra đề nghị: ông sẽ giúp nàng đọc mạng lưới lương quân và quan hệ giữa Thánh Hỏa điện với các đồn trấn, đổi lại mọi bằng chứng phải được chuyển qua đường có thể kiểm tra, không dùng để thanh trừng đối thủ. Diệp Chiêu chấp nhận một nửa và sửa nửa còn lại: không phải ông “giúp nàng”, mà hai bên cùng chia thông tin, mỗi tài liệu quan trọng phải có ít nhất một nguồn xác minh khác. Lục Nghiêm cười lần đầu. “Khá hơn lời thề trung thành.”
Khi ông rời đi, Diệp Chiêu nhìn ra chợ. Giá gạo hôm ấy thấp hơn mười ngày trước gần một phần năm. Trẻ con vẫn đói ở vài ngõ, thương nhân vẫn tìm cách kiếm lợi, lời sấm vẫn xuất hiện trên tường. Không có chiến thắng tuyệt đối. Nhưng thành phố đã bớt lệ thuộc vào một kho, một bến và một lời đồn. Nàng hiểu đó mới là thứ khiến kẻ dùng nỗi sợ để cai trị phải lo: không phải một nữ đế tái sinh, mà là một nơi bắt đầu học cách tự kiểm chứng thông tin và tự giữ cho mình nhiều lựa chọn.