Chương 3: Một cân muối

Một cân muối cuối cùng lại khiến Nguyễn Cẩm Tú được tự do sớm hơn dự tính.

Sau khi phủ Tri phủ mở lại một phần hợp đồng vận chuyển, một vấn đề mới lập tức xuất hiện: không thương hộ nhỏ nào dám nhận. Trịnh gia nắm bến lớn, nắm đội xe và phần lớn kho khô quanh Lâm Châu. Người nào hôm trước báo giá thấp hơn họ, hôm sau có thể không thuê nổi một chiếc xe, không tìm được phu bốc hàng, hoặc đột nhiên bị chủ kho báo “hết chỗ” dù kho còn trống một nửa.

Phạm Quang Nghị gọi đó là “thị trường tự chọn”, ý rằng thương nhân không muốn nhận thì quan phủ cũng chẳng ép được. Cẩm Tú thì gọi đó là một nút thắt, và nút thắt thì có thể gỡ.

“Không nhất thiết phải có một thương hộ đứng ra thay Trịnh gia.” nàng nói với Tôn quản sự khi hai người ngồi trước tấm bản đồ kho vận. “Có thể chia một chuyến cho nhiều người.”

“Thế ai chịu đứng ra bảo đảm?”

“Mỗi người chỉ chịu phần mình. Phủ là bên đặt hàng và là bên kiểm nhận cuối cùng.”

Nàng đề xuất một thử nghiệm nhỏ cho hai mươi cân muối dùng tại trạm dịch phía đông. Một thương nhân bán muối có giấy phép chịu trách nhiệm phần hàng. Một chủ xe chở từ bến tới trạm. Một góa phụ họ Lưu có cái kho khô nhỏ gần trạm cho thuê chỗ chứa trong ba ngày. Phủ trả tiền từng phần theo phiếu xác nhận ở mỗi khâu, thay vì giao trọn hợp đồng cho một đầu mối.

Giấy tờ vì thế nhiều hơn hẳn, Tôn quản sự nhìn xấp phiếu mà nhăn mặt. Nhưng khi cộng sổ, tổng giá thấp hơn Trịnh gia gần hai thành.

“Lời ở đâu ra?” ông hỏi, nửa tin nửa ngờ.

“Không phải lời nhiều hơn.” Cẩm Tú đáp. “Là không để một người được cộng thêm phần lời của mình vào mọi khâu.”

Chuyến đầu suôn sẻ. Cẩm Tú đứng ở trạm dịch phía đông từ sáng sớm, tự tay cân lại từng bao khi xe tới, ghi số vào ba tờ phiếu cho người bán, người chở và người giữ kho cùng ký. Góa phụ họ Lưu đứng khoanh tay xem nàng làm, cuối buổi mới buông một câu rằng sống bốn mươi năm ở Lâm Châu, lần đầu bà thấy quan phủ trả tiền kho cho một người đàn bà mà không bắt gọi con trai hay họ hàng đàn ông ra nhận thay. Chuyến thứ hai thì gặp mưa giữa đường, ba bao muối bị ẩm, hao hụt vượt mức cho phép. Đám thư lại trong phủ vốn đang chờ xem nàng thất bại, chẳng mấy chốc đã rỉ tai nhau rằng cách làm của con gái Nguyễn gia chỉ đẹp trên giấy.

Nếu đây là một câu chuyện làm giàu thần tốc, Cẩm Tú có thể đổ hết lỗi cho người chở rồi tuyên bố phương pháp của mình vẫn hoàn hảo. Nàng không làm vậy. Nàng tự xuống kho, rạch từng bao muối ẩm ra xem, rồi phát hiện bao gai được lót quá mỏng, nước chỉ cần thấm qua một đêm là muối chảy. Chủ xe gãi đầu thú thật rằng loại bao tốt đã bị Trịnh gia mua hết từ trước mùa mưa, giờ ngoài chợ chỉ còn loại kém.

Cẩm Tú chuyển sang đóng hai lớp: bao gai ở ngoài, lớp giấy dầu dùng lại được ở trong cho những đoạn đường ẩm thấp nhất. Chi phí đóng gói tăng lên một chút, nhưng hao hụt giảm hẳn, tính ra vẫn rẻ hơn để muối chảy mất.

Sau sáu chuyến, nàng lập một bảng cực kỳ đơn giản, chỉ có ba cột: mỗi cân muối từ lúc rời điểm cấp tới khi vào kho tốn bao nhiêu tiền, hao hụt bao nhiêu, đi mất bao lâu. Không ai trong phủ gọi đó là bí quyết kinh thương, có người còn chê nàng tính toán chi li như bà bán chè. Nhưng khi đặt bảng ấy cạnh bảng của Trịnh gia, sự khác biệt rõ tới mức khó chối cãi.

Chính trong lúc ngồi cân từng bao muối, Cẩm Tú nhận ra một dấu hiệu liên quan tới vụ án của Nguyễn gia.

Nàng nhờ Tôn quản sự xin được bản sao biên bản thu giữ. Trong hồ sơ, quan nha ghi những bao muối bị bắt ở Hà Khẩu có trọng lượng đồng đều tới lạ lùng: bao nào cũng đúng hai mươi cân, không sai quá một lạng. Sau sáu chuyến tự tay theo dõi, nàng biết thương nhân thực tế hiếm khi có độ chính xác như vậy sau một hành trình dài. Bao hút ẩm, dây buộc lệch, cân ở bến này khác cân ở kho kia, chưa kể muối dọc đường còn rơi vãi.

“Nếu người ta đóng lại hàng sau khi thu giữ thì sao?” Tôn quản sự hỏi.

“Vậy biên bản phải ghi là đã đóng lại.”

Không có dòng nào như thế. Cẩm Tú xin xem chiếc cân từng dùng ở bến Hà Khẩu hôm bắt hàng. Nha dịch giữ kho trả lời rằng cân đã hỏng và bị thay.

“Hỏng từ lúc nào?”

“Sau vụ Nguyễn gia.”

“Ai ký mua cân mới?”

Viên nha dịch lục sổ một lúc rồi đọc ra một cái tên: Trịnh Khang, quản sự bến Hà Khẩu, người được Trịnh gia đưa vào phụ trách cân đo ngay sau khi Nguyễn gia bị bắt.

Chừng ấy vẫn chưa đủ làm chứng cứ. Nhưng bức tranh đã bắt đầu rõ hơn: ai đó không chỉ gắn dấu Nguyễn gia lên hàng cấm, họ còn kiểm soát cả cách hàng được cân, được ghi và được biến thành những con số trong bản án.

Phạm Quang Nghị nghe báo rằng Cẩm Tú tiếp tục hỏi chuyện cũ thì cho gọi nàng lên. Ông không nổi giận, chỉ nói bằng giọng lạnh và chậm:

“Ngươi đang làm việc trừ nợ trong phủ, không phải điều tra quan án.”

“Dân nữ biết.”

“Vậy dừng đúng chỗ.”

Cẩm Tú ngẩng lên nhìn ông. “Nếu một cân muối của phủ có thể bị tính sai chỉ vì không ai đối chiếu, thì một bản án cũng có thể sai vì lý do tương tự.”

Phạm Quang Nghị im lặng rất lâu. Ngoài cửa sổ, tiếng xe muối lộc cộc đi vào kho tổng, chở chuyến hàng thứ bảy theo cách làm mới.

Hai ngày sau, ông cho nàng một lựa chọn. Khoản tiết kiệm từ phương thức mua mới sẽ được tính vào phần nợ lao dịch của nàng. Nếu trong ba tháng tới vẫn giữ được mức tiết kiệm đã cam kết, nàng sẽ được trả tự do sớm.

Cẩm Tú ký ngay, không mặc cả thêm câu nào. Nàng không cần đặc ân của ai. Nàng cần một con đường hợp pháp để rời khỏi phủ và bắt đầu kinh doanh bằng tên của chính mình.

Ba tháng ấy, nàng gần như sống trong kho. Có tuần phải đổi chủ xe vì người cũ bị dọa không dám chở, có lần người bán muối đòi tăng giá đúng hôm hàng sắp đi, nàng phải chạy suốt một buổi chiều mới tìm được nguồn khác có giấy phép. Nhưng mỗi lần gặp chuyện, nàng đều ghi lại nguyên nhân và cách xử lý vào sổ, để lần sau không phải bắt đầu lại từ đầu.

Đến cuối tháng thứ ba, số tiền tiết kiệm vượt mức cam kết. Phạm Quang Nghị giao cho nàng tờ giấy miễn phần lao dịch còn lại, con dấu đỏ vẫn còn thơm mùi son.

“Ra khỏi phủ rồi, ngươi định làm gì?”

“Bán hàng.”

“Trịnh gia sẽ không để ngươi yên.”

“Ta cũng không định tranh với họ bằng việc bán muối lậu.”

“Vậy lấy gì mà thắng?”

Cẩm Tú cầm tờ giấy tự do, khẽ cười.

“Bắt đầu bằng việc biết một cân muối thật sự đáng bao nhiêu.”