Chương 8: Thương hội nữ nhân

Sau vụ sáu hòm sắt, Tú Vân Thương Hành không mất khách như nhiều người dự đoán, ngược lại còn có thêm khách. Nhưng không phải các đại thương hộ.

Những người tìm tới là những người trước nay hầu như không có tiếng nói trong các thương hội lớn: góa phụ giữ nhà trọ, phụ nữ trông cửa hàng khi chồng đi buôn xa, người làm giấy dầu, chủ quán ăn, nữ thợ dệt và mấy bà chủ kho nhỏ quanh ngoại thành. Họ đã nghe chuyện con gái Nguyễn gia bị gài hàng cấm mà vẫn tự mình gỡ ra được, và họ muốn biết làm sao một người đàn bà không chồng không cha bên cạnh lại đứng vững được trước Trịnh gia.

Một buổi chiều, họ tụ lại trong kho của Lưu thẩm, ngồi trên những bao hàng thay ghế. Lưu thẩm là người lên tiếng trước.

“Mấy hội buôn lớn không cho đàn bà chúng ta đứng tên. Có việc gì thì gọi chồng, anh hoặc con trai tới. Kho là của ta, tiền là của ta, vậy mà cuối cùng vẫn phải nhờ người khác ký.”

Cẩm Tú hỏi: “Thẩm muốn lập thương hội riêng?”

“Ta muốn lúc Trịnh gia ép giá, chúng ta không phải từng nhà tự gánh lấy.”

Ý tưởng ấy nghe lớn hơn sức của họ lúc này nhiều. Cẩm Tú không vội treo bảng thương hội. Nàng đề nghị làm thử trong ba tháng với một nhóm mười bốn người, chỉ làm ba việc: mua chung vật tư đóng gói, ghép chuyến xe, và lập một quỹ bù hao hụt cho hàng cứu tế hoặc hàng thiết yếu khi gặp thiên tai. Mỗi thành viên góp tiền theo quy mô của mình, mọi khoản thu chi đều ghi công khai trên sổ treo ở kho, và không ai được ép người khác chỉ được bán qua Tú Vân.

“Nếu họ đi thương cục khác thì sao?” Cẩm Vân hỏi khi chỉ còn hai chị em.

“Vẫn là thành viên.”

“Vậy mình lập hội để khách đi chỗ khác à?”

“Mình lập hội để họ có lựa chọn.”

Cẩm Vân lắc đầu, nhưng vẫn đi gom tiền góp và chép sổ cho cả nhóm.

Phép thử đầu tiên đến sớm hơn dự kiến. Mưa lớn kéo dài năm ngày làm đường phía bắc sạt lở, hai chuyến lương của Trịnh gia không về kịp. Giá gạo ngoài chợ tăng theo từng buổi, sáng một giá, chiều một giá. Một số thương nhân bắt đầu đóng cửa kho, giữ hàng chờ giá lên cao hơn nữa. Ở mấy phường nghèo phía nam thành, người ta xếp hàng từ tờ mờ sáng mà vẫn không mua nổi một đấu gạo.

Cẩm Tú cho kiểm lại lượng tồn của cả mạng kho nhỏ. Mỗi kho chỉ có một ít, chẳng đáng kể. Nhưng cộng tất cả lại, đủ để cấp cho ba phường nghèo trong vài ngày, cho tới khi đường phía bắc thông.

Nàng không có quyền ép ai phải bán. Thương hội họp ngay trong đêm, dưới ánh đèn dầu ở kho Lưu thẩm, ngoài trời mưa vẫn rả rích.

“Ai muốn giữ hàng chờ giá thì có quyền giữ.” Cẩm Tú nói. “Nhưng người nào đồng ý đưa một phần ra bán theo giá chúng ta cùng thống nhất, sẽ được ưu tiên xe và kho miễn phí trong chuyến bổ sung tiếp theo.”

Mười một người đồng ý. Ba người không. Không ai bị loại khỏi hội.

Họ chia gạo thành nhiều điểm nhỏ ở các quán ăn và nhà trọ quen, thay vì đổ hết ra một chợ cho người ta chen lấn. Mỗi nơi treo giá rõ ràng, số lượng bán cho mỗi hộ được giới hạn tạm thời để tránh kẻ mua gom rồi đem bán lại. Phụ nữ trong hội thay nhau đứng quầy, người cân, người ghi sổ, người giữ tiền, không ai nắm hết mọi việc.

Phủ Tri phủ thấy cách làm ấy chạy được, liền mua một phần làm hàng cứu tế theo hợp đồng ngắn hạn. Phạm Duy Khiêm tới xem tận nơi, đứng ở một góc phố nhìn mãi, rồi khẽ cau mày khi thấy phần lớn người đứng quầy đều là phụ nữ.

Lưu thẩm chống nạnh đi thẳng tới. “Đại nhân thấy chúng ta cân thiếu à?”

“Không.”

“Vậy thì đừng nhìn như thấy chuyện lạ.”

Duy Khiêm khựng lại một nhịp, rồi bật cười, lần đầu Cẩm Tú thấy hắn cười thành tiếng. “Ta chỉ đang nghĩ Trịnh gia sẽ khó khóa đường hơn trước.”

Hắn nói đúng. Một thương cục lớn có thể mua một bến, ép một chủ kho hay chặn một đội xe. Nhưng khó hơn nhiều khi phải đồng thời chặn mười mấy điểm nhỏ, mà mỗi điểm lại chỉ là một mảnh của cả hệ thống, mất điểm này thì còn điểm khác.

Trịnh Thế Hào phản ứng bằng một cách tinh vi hơn. Hắn không cấm hội, cũng không cho người tới quấy phá. Hắn tung ra chương trình cho phụ nữ buôn bán vay lãi thấp, kèm điều kiện phải ưu tiên mua hàng của Trịnh thị trong hai năm. Lãi thấp tới mức nhiều người nghe xong đã muốn ký ngay, một nửa thành viên trong hội bắt đầu dao động.

Cẩm Vân tức giận đập bàn. “Họ đang mua người của mình.”

“Không phải người của mình.” Cẩm Tú sửa lại. “Họ là người của chính họ.”

Nàng không cấm ai vay. Nàng chỉ ngồi cùng từng người đọc kỹ điều khoản, rồi tính giúp tổng chi phí trong hai năm nếu giá hàng của Trịnh gia cao hơn giá thị trường. Có người đọc xong thì lặng lẽ cất tờ giấy đi. Hai người vẫn rời hội để ký với Trịnh thị.

Sáu tháng sau, một trong hai người ấy quay lại, mặt mũi phờ phạc. Điều khoản bắt buộc mua hàng của Trịnh thị khiến tiệm của bà phải bán đắt hơn hàng xóm, khách bỏ đi gần hết. Bà đứng ở cửa kho rất lâu mới dám bước vào. Cẩm Tú cho bà trở lại hội như bình thường, không hỏi han thêm câu nào.

“Không phạt sao?” Cẩm Vân hỏi.

“Nếu hội bắt ai đã rời đi thì không được quay về, nó cũng chỉ là một kiểu độc quyền khác.”

Cuối mùa mưa, nhóm mười bốn người đã thành ba mươi bảy. Họ chính thức đăng ký Liên Thương Hội Tú Vân ở nha môn, trong đó phụ nữ có thể đứng tên phần vốn và hợp đồng của chính mình, trong chừng mực luật lệ địa phương cho phép. Những trường hợp bắt buộc phải có người đại diện trước quan phủ, hội thuê một thư lại trung lập đứng ra, không để một nhà nào nắm giấy tờ của tất cả.

Người ngoài bắt đầu gọi đó là “thương hội nữ nhân”, nửa đùa nửa thật. Cẩm Tú không buồn sửa. Nàng quan tâm hơn tới bảng số liệu cuối quý: thời gian kho bỏ trống giảm, số chuyến xe chạy rỗng chiều về giảm, hao hụt thấp hơn, và giá hàng thiết yếu ổn định hơn hẳn trong những ngày đường xấu.

Những con số ấy cũng lọt vào báo cáo Phạm Duy Khiêm gửi về kinh. Triều đình đang chuẩn bị một đợt vận chuyển lương lớn cho miền bắc sau hạn hán, và Đô Sát viện muốn biết liệu một mạng lưới gồm nhiều thương hộ nhỏ có thể thay cho lối cũ, giao toàn bộ hợp đồng vào tay một vài đại gia, hay không. Đó có thể là cơ hội lớn nhất của Cẩm Tú kể từ ngày rời phủ Tri phủ.

Cũng đúng lúc ấy, một người nàng tưởng sẽ không bao giờ gặp lại xuất hiện trước cửa thương hành.

Nguyễn Đức Thành. Cha nàng.

Ông gầy tới mức gần như không ai nhận ra, mặc áo vải thô của dân phu lưu đày, trên cổ tay còn hằn vết xiềng. Ông đứng dưới mái hiên, nhìn tấm bảng Tú Vân rất lâu, rồi mới quay sang con gái.

“Cẩm Tú, cứu Nguyễn gia.”